Faiz Nedir? Basit, Bileşik, Nominal ve Efektif Faiz Farkı

Kısaca faiz

Faiz, paranın belirli bir süre başkasının kullanımına bırakılması karşılığında ödenen bedeldir. Mevduatta bu bedeli banka size öder, kredide siz bankaya ödersiniz. Faiz; anaparaya, orana ve süreye bağlıdır ve oran çoğunlukla yıllık yüzde olarak söylenir.

Aynı oran farklı biçimlerde hesaplanabilir. Faizin yalnızca anapara üzerinden işlediği yönteme basit faiz, kazanılan faizin anaparaya eklenip faizin onun üzerinden de işlediği yönteme bileşik faiz denir. İlan edilen oran ile fiilen ödediğiniz ya da kazandığınız oran farklı olabilir; bu fark nominal ve efektif faiz kavramlarıyla anlatılır.

Paranın zaman değeri nedir?

Bugün elinizde olan 100.000 TL ile bir yıl sonra alacağınız 100.000 TL aynı değerde değildir. Üç neden vardır:

• Bekleme bedeli: Parayı bugün harcamayıp bir başkasına bıraktığınızda onu başka bir amaçla kullanma imkânından vazgeçersiniz.
• Enflasyon: Fiyatlar artıyorsa aynı tutarla bir yıl sonra daha az mal ve hizmet alırsınız. Ayrıntı için enflasyon hesaplama yazımıza bakabilirsiniz.
• Risk: Paranın geri dönmeme ihtimali vardır; risk arttıkça istenen faiz yükselir.

Faiz, bu bedelin tek bir oranda toplanmış hâlidir. Yıllık %30 faizle 100.000 TL bir yıl sonunda 130.000,00 TL eder. Başka bir deyişle yıllık %30 faiz varsayımında bugünkü 100.000 TL ile bir yıl sonraki 130.000 TL eşdeğerdir. Bir tutarın değerini farklı tarihlerde karşılaştırmak için önce aynı tarihe çevirmek gerekir.

Basit faiz nasıl hesaplanır?

Basit faizde faiz yalnızca ilk anapara üzerinden hesaplanır. Yıllık oranla çalışırken süre gün sayısının yıl uzunluğuna bölünmesiyle bulunur; sitedeki hesaplayıcı varsayılan olarak 365 günlük yıl esasını kullanır; sözleşmenizde 360 gün esası yazıyorsa hesaplayıcıda 360 gün tabanını seçebilirsiniz.

Faiz = Anapara × Yıllık oran × Gün / 365

100.000 TL’nin yıllık %30 basit faizle 90 gün işlediğini varsayalım:

Faiz  = 100.000,00 × %30 × 90 / 365 = 7.397,26 TL
Toplam = 100.000,00 + 7.397,26      = 107.397,26 TL

Tek vadeli bir mevduatta vade sonu faizi bu yöntemle hesaplanır; hesap faiziyle birlikte yeni vadeye aktarıldığında ise bileşik etki başlar. Eşit taksitli kredilerde taksit, aylık oran üzerinden bileşik mantıkla hesaplanır. Kendi tutar ve sürenizle denemek için Basit faiz hesaplayıcısını kullanabilirsiniz.

Bileşik faiz nasıl işler?

Bileşik faizde her dönemin sonunda kazanılan faiz anaparaya eklenir; sonraki dönemde faiz bu büyümüş tutar üzerinden işler. Bu yüzden büyüme zamanla hızlanır.

Vade sonu tutarı = Anapara × (1 + r / m) ^ (m × t)
r: yıllık nominal oran, m: yılda bileşikleme sayısı, t: yıl

Aynı 100.000 TL ve yıllık %30 oranla 5 yıl sonunda ulaşılan tutarlar yönteme göre şöyle değişir:

Yöntem	5 yıl sonunda	Toplam faiz
Basit faiz (yıllık %30)	250.000,00 TL	150.000,00 TL
Yıllık bileşik faiz	371.293,00 TL	271.293,00 TL
Aylık bileşik faiz (nominal %30)	439.978,97 TL	339.978,97 TL

Aynı “%30” ifadesiyle beş yıl sonunda 250.000 TL ile 439.978,97 TL arasında farklı sonuçlar çıkabilir. Bu yüzden bir oranı karşılaştırırken yönteme ve bileşikleme sıklığına bakmak gerekir. Birikim için bileşik faiz büyümeyi hızlandırır; borçta ise aynı mekanizma yükü büyütür. Temerrüt faizinde faize faiz işletilmesinin hukuken sınırlandığını Temerrüt nedir? yazısında bulabilirsiniz. Süreler ve oranlar için Bileşik faiz hesaplayıcısı kullanılabilir.

Nominal faiz ile efektif faiz arasındaki fark nedir?

Nominal faiz, sözleşmede yazan ilan edilmiş orandır. Efektif faiz ise bileşikleme etkisi dahil, yıl içinde fiilen kazanılan ya da ödenen orandır. Bileşikleme ne kadar sık olursa efektif oran, aynı nominal orana göre o kadar yükselir.

Yıllık nominal %30 faizin yılda kaç kez bileşiklendiğine göre efektif karşılığı:

Bileşikleme	Efektif yıllık oran
Yılda 1 kez (yıllık)	%30,00
Yılda 2 kez (6 aylık)	%32,25
Yılda 4 kez (3 aylık)	%33,55
Yılda 12 kez (aylık)	%34,49
Yılda 365 kez (günlük)	%34,97

Kredi tekliflerini karşılaştırırken ilan edilen aylık orana değil, sigorta ve masraf gibi giderleri de içeren yıllık maliyet oranına bakmak gerekir. Aylık %3,5 faizi yıllığa iki farklı yolla çevirebilirsiniz:

Yıllık nominal (basit, ×12): %3,5 × 12 = %42,00
Efektif yıllık (aylık bileşik): (1,035)^12 − 1 = %51,11

Aylık oranı yıllığa çevirirken basit çarpma ile bileşik çevirme arasındaki 9 puandan fazla fark, oranın ne için kullanıldığına göre dikkate alınmalıdır. Her ay anaparaya eklenen bir kredi ya da birikim hesabında efektif oran gerçeği daha doğru yansıtır. Dönüşümü kolayca yapmak için Faiz dönüştürücüyü kullanabilirsiniz.

Reel faiz: enflasyon düşüldükten sonra ne kalır?

Nominal faiz, paranın sayısal olarak ne kadar arttığını gösterir; reel faiz ise satın alma gücünün ne kadar arttığını. Hesap şöyledir:

Reel faiz = (1 + nominal faiz) / (1 + enflasyon) − 1

Yıllık %40 net getiri ve %30 enflasyon varsayımında:

Reel getiri = 1,40 / 1,30 − 1 = %7,69
Basit fark (40 − 30)          = %10,00  (yaklaşık, gerçeği abartır)

Nominal faiz enflasyonun altında kalırsa sonuç negatiftir: %25 nominal getiri ve %30 enflasyonda reel getiri −%3,85’tir; yani parayı bankada tutmuş olsanız bile satın alma gücünüz azalmıştır. Mevduat faizinde stopaj kesildiği için karşılaştırmayı net faiz üzerinden yapmak gerekir. Gelir Vergisi Kanunu geçici 67. maddesine göre 9 Temmuz 2025’ten itibaren açılan veya vadesi yenilenen TL mevduat hesaplarında stopaj, vadesiz ve 6 aya kadar vadelilerde %17,5, 1 yıla kadar vadelilerde %15, 1 yıldan uzun vadelilerde %10’dur (GİB rehberi, Şubat 2026). Örneğin yıllık %35 brüt faizle 32 gün vadeli 100.000 TL mevduatta brüt faiz 3.068,49 TL, %17,5 stopaj 536,99 TL, net faiz 2.531,51 TL olur. Ayrıntılı örnekler için mevduat faizi hesaplama yazımıza bakın.

Politika faizi, mevduat ve kredi faizleri nasıl ilişkilidir?

Politika faizi, Merkez Bankası’nın para politikasının temel aracıdır. TCMB’de bu oran bir hafta vadeli repo ihale faiz oranıdır ve Para Politikası Kurulu (PPK) kararlarıyla belirlenir. Oran, 23 Ocak 2026’dan beri %37’dir; PPK 10 Eylül 2026’da oranı sabit tuttu. Aynı kararda gecelik borç verme faizi %40, gecelik borçlanma faizi %35,5 olarak duyuruldu. TCMB 1 Mart 2026’da bir hafta vadeli repo ihalelerine ara vermiş, 23 Ağustos 2026’da yeniden başlama kararı almıştır; ihale yapılmayan dönemlerde piyasadaki kısa vadeli faizler politika faizinden ayrışabilir.

TCMB, açık piyasa işlemleriyle kısa vadeli faizlerin politika faizi etrafında oluşmasını ve likiditenin düzenlenmesini amaçlar. Bunun mevduat ve kredi faizlerine yansıması dolaylıdır:

• Bankalar mevduat ve kredi faizlerini kendileri belirler; politika faizi önemli bir girdi olsa da vade, risk, fonlama maliyeti ve rekabet de oranı etkiler.
• Bazı oranlarda üst sınır vardır. TCMB kredi kartı işlemlerinde uygulanabilecek aylık azami faiz oranını ilan eder; bankalar bu oranı aşmamak kaydıyla faizi serbestçe belirler. Bugün TL alışveriş için aylık azami akdi faiz %3,25 düzeyindedir.
• Politika faizi enflasyonla birlikte okunur: faizin enflasyondan ne kadar yüksek olduğu reel faizi, yani para tutmanın gerçek getirisini belirler.

Faiz kararlarının ardından bankaların oranlarını ne kadar ve ne zaman değiştirdiği her dönemde farklı olabilir; ilan edilen güncel oran için ilgili bankanın duyurusuna bakılmalıdır. Faizle bağlantılı diğer temel kavramlar için aynı serideki Enflasyon nedir?, Yatırım fonu nedir? ve Repo ve ters repo nedir? yazılarına geçebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Faiz ne demek, kısaca nedir?

Faiz, paranın belirli bir süre başkasının kullanımına bırakılması karşılığında ödenen bedeldir. Mevduatta faizi banka size öder, kredide siz bankaya ödersiniz. Oran genellikle yıllık yüzde olarak ifade edilir; ödenecek tutar anaparaya, orana ve süreye bağlıdır.

Basit faiz ile bileşik faiz arasındaki fark nedir?

Basit faizde faiz yalnızca ilk anapara üzerinden hesaplanır; kazanılan faiz anaparaya eklenmez. Bileşik faizde her dönemin faizi anaparaya eklenir ve sonraki dönemde faiz bu büyümüş tutar üzerinden işler. Aynı oran ve süre için bileşik faiz, süre uzadıkça basit faizden belirgin biçimde daha yüksek tutar verir. Örneğin yıllık %30 ile 100.000 TL, 5 yıl sonunda basit faizle 250.000,00 TL, yıllık bileşik faizle 371.293,00 TL olur.

Aylık faizi yıllığa nasıl çeviririm?

İki yol vardır. Aylık oranı 12 ile çarparsanız yıllık nominal (basit) oranı bulursunuz; her ay anaparaya eklenen faiz için ise (1 + aylık oran)^12 − 1 formülüyle efektif yıllık oranı hesaplarsınız. Örneğin aylık %3,5 faiz, yıllık nominal %42,00 ve efektif %51,11 eder. Karşılaştırma yaparken efektif oranı kullanmak daha doğrudur.

Reel faiz nedir, negatif olabilir mi?

Reel faiz, nominal faizden enflasyonun arındırılmış hâlidir: (1 + nominal) / (1 + enflasyon) − 1. Nominal faiz enflasyonun altındaysa reel faiz negatiftir ve paranın satın alma gücü azalır. Örneğin %25 nominal getiri, %30 enflasyon karşısında −%3,85 reel getiri demektir.

Politika faizi nedir, mevduat ve kredi faizlerini nasıl etkiler?

Politika faizi, Merkez Bankası’nın temel faiz aracıdır; TCMB’de bu oran bir hafta vadeli repo ihale faiz oranıdır. Merkez Bankası açık piyasa işlemleriyle kısa vadeli faizlerin bu oran etrafında oluşmasını amaçlar. Bankalar mevduat ve kredi faizlerini kendileri belirler; politika faizi önemli bir girdidir ama tek belirleyici değildir.

Kaynaklar

• TCMB — 1 Hafta Repo Faiz Oranı (politika faizi)
• TCMB — Faiz Oranlarına İlişkin Basın Duyurusu 2026-38 (10.09.2026)
• TCMB — Türk Lirası Likidite Yönetimine İlişkin Basın Duyurusu 2026-35 (23.08.2026)
• TCMB — Açık Piyasa İşlemleri
• TCMB — Kredi Kartı İşlemlerinde Uygulanacak Azami Faiz Oranları
• GİB — G.V.K. Geçici 67 Nci Madde Uygulaması ile İlgili Olarak Gerçek Kişilere Yönelik Vergi Rehberi (Şubat 2026)