Vade Farkı ve Çek-Senet İskontosu Hesaplama

Vade farkı nasıl hesaplanır?

Ticarette vade farkı genellikle aylık oran olarak konuşulur ve vade gün olarak verilir. Gün sayısı 30'a bölünerek ay karşılığı bulunur. Basit yöntemde oran her ay peşin fiyata uygulanır; bileşik yöntemde ise her ayın vade farkı bir sonraki aya taşınır.

t = Vade (gün) / 30,  r = Aylık oran
Basit:    Vade farkı = Peşin × r × t
          Peşin = Vadeli / (1 + r × t)
Bileşik:  Vade farkı = Peşin × ((1 + r)^t − 1)
          Peşin = Vadeli / (1 + r)^t
Yıllık:   basit = 12 × r
          bileşik = (1 + r)^12 − 1

Örnek. 10.000 TL peşin fiyatlı bir mal 90 gün vadeyle, aylık %3 vade farkıyla satılıyor. Basit yöntemde vade farkı 10.000 × %3 × 3 = 900,00 TL, vadeli fiyat 10.900,00 TL olur. Bileşik yöntemde 10.000 × (1,03³ − 1) = 927,27 TL'dir. Aylık %3'ün yıllık basit karşılığı %36, bileşik karşılığı %42,58'dir. Vadeli fiyatı bilip peşin karşılığını arıyorsanız işlemi tersine çevirin: 60 gün vadeli 12.000 TL, aylık %2,5 basit oranla 12.000 / 1,05 = 11.428,57 TL peşin fiyata denktir.

KDV. Vade farkı, 3065 sayılı KDV Kanunu'nun 24/c maddesine göre KDV matrahına girer ve malın KDV oranıyla vergilenir. Aracın "Vade farkına KDV oranı" alanına %20 yazarsanız 900 TL vade farkı için 180 TL KDV ayrıca gösterilir.

Taksitli alışverişin gerçek faizi (örtük faiz)

"Peşin fiyatına 6 taksit" gibi tekliflerde taksit toplamı peşin fiyatı aşıyorsa satıcı size örtülü bir kredi veriyordur. Örtük faiz, taksitlerin bugünkü değerini peşin fiyata eşitleyen aylık orandır; Excel'deki RATE (FAİZORANI) fonksiyonuyla aynı şekilde bulunur.

Peşin fiyat = Σ Taksit / (1 + i)^k
  k = 1…n  (ilk taksit peşinse k = 0…n−1)

Peşin fiyatı 10.000 TL olan bir ürün 6 × 1.800 TL taksitle satılıyorsa toplam 10.800 TL ödenir ve örtük faiz aylık %2,24 (yıllık bileşik %30,52) olur. İlk taksit alışverişte ödenirse finanse edilen tutar azalır ve aynı taksitler aylık %3,19'a denk gelir. Araç ayrıca bu oranla her taksitin ne kadarının faiz, ne kadarının anapara olduğunu gösteren geri ödeme planını çıkarır.

Çek kırdırma (dış iskonto) ve reeskont (iç iskonto)

Vadesi gelmemiş bir çeki bankaya kırdırdığınızda banka faizi senedin nominal değeri üzerinden peşin keser; buna dış iskonto denir ve günler genellikle 365 üzerinden sayılır. İskonto faizi üzerinden banka ve sigorta muameleleri vergisi (BSMV) ve varsa komisyon da düşülür. Muhasebede senetlerin bilanço günündeki değerini bulmak için ise iç iskonto kullanılır: senedin bugünkü değeri, vadede nominale ulaşacak tutardır.

Gün = Vade tarihi − İşlem tarihi
Dış iskonto = Nominal × Oran × Gün / 365
İç iskonto  = Nominal × Oran × Gün
              / (360 + Oran × Gün)
Ele geçen = Σ Nominal − Σ İskonto
            − BSMV − Komisyon
Ortalama vade = Σ (Nominal × Gün) / Σ Nominal

Örnek. 04.10.2026'da, 02.01.2027 vadeli 100.000 TL'lik çek yıllık %45 oranla kırdırılıyor (90 gün). İskonto 100.000 × %45 × 90 / 365 = 11.095,89 TL, %5 BSMV 554,79 TL; ele geçen tutar 88.349,32 TL olur. Ele geçen tutara göre efektif yıllık maliyet %65,26'dır; dış iskontonun nominal oranın çok üzerinde bir maliyet yarattığını bu kart gösterir.

Aynı senet bilançoda iç iskontoyla değerlenirse, oran alanı boş bırakıldığında araç işlem tarihindeki TCMB reeskont oranını (%38,75) alır: reeskont 100.000 × 34,875 / 394,875 = 8.831,91 TL, bugünkü değer 91.168,09 TL. Birden fazla senet girildiğinde ortalama vade de hesaplanır: 30 gün vadeli 50.000 TL ve 90 gün vadeli 150.000 TL için ortalama vade 75 gün, yani 18.12.2026'dır.

Yasal dayanak ve güncel reeskont oranı

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 281. ve 285. maddeleri, alacak ve borç senetlerinin değerleme gününün kıymetine irca edilebileceğini (reeskont) düzenler; senette faiz oranı yoksa Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın reeskont işlemlerinde uyguladığı oran kullanılır. Vadesi geçmiş senetler reeskonta konu edilmez. Banka kırdırmasında alınan faiz üzerinden 6802 sayılı Gider Vergileri Kanunu'nun 28. maddesi uyarınca BSMV ödenir. Merkez Bankası reeskont oranının tarihçesi:

Araç oran boş bırakıldığında 28.12.2024'ten itibaren tanımlı reeskont oranlarını işlem tarihine göre seçer; daha eski tarihler için oranı elle girmeniz gerekir.

Sık yapılan hatalar

• Aylık oranı 12 ile çarpıp yıllık sanmak: Basit karşılık budur; ama paranın zaman değeri açısından doğru karşılaştırma bileşik yıllık orandır (%3 aylık → %42,58 yıllık).
• Peşin fiyatı vadeli fiyattan oran düşerek bulmak: 12.000 TL'den %5 düşmek 11.400 TL verir; doğru peşin karşılık 12.000 / 1,05 = 11.428,57 TL'dir.
• Dış ve iç iskontoyu karıştırmak: Bankanın kestiği tutar dış iskontodur ve iç iskontodan her zaman yüksektir; bilanço reeskontu için iç iskonto ve 360 gün esası yaygındır.
• BSMV ve komisyonu unutmak: Çek kırdırmanın gerçek maliyeti ele geçen tutara göre hesaplanmalıdır.
• Taksit toplamına bakıp faizi küçümsemek: 6 taksitte %8 fazla ödemek aylık %2,24, yıllık %30'un üzerinde bir faize denktir.