Katılım Finans Sistemleri Nasıl Çalışır? Murabaha, İcara, Muşaraka, Mudaraba

Kısaca

Katılım finansı, parayı faizle ödünç vermek yerine mal alım-satımı, kiralama ve ortaklık gibi gerçek bir ekonomik işleme bağlayarak finanse eder. Başlıca yöntemler murabaha, icara, muşaraka, mudaraba, istisna ve selemdir. Fon toplama tarafında ise katılma hesabı kullanılır: fonlar havuzda toplanır, kullandırılır ve oluşan kâr veya zarar banka ile hesap sahibi arasında paylaşılır. Bankanın ve genel çerçevenin tanımı için Katılım Bankası Nedir?, ilkeler için İslami Bankacılık Nedir? yazılarına bakabilirsiniz.

Hangi yöntemler kullanılır?

Aşağıdaki tanımlar IMF’nin 2015 tarihli genel bakış çalışmasının sözleşme özetlerine dayanır. IMF bu yöntemleri kâr-zarar paylaşımlı (muşaraka, mudaraba) ve paylaşımsız (murabaha, icara, selem, istisna) olarak ikiye ayırır. Türkiye’de Din İşleri Yüksek Kurulu’nun 19.12.2018 tarihli cevabı da müşareke, mudarebe, murabaha ve finansal kiralama gibi İslam’ın genel mali ve ticari ilkelerine uygun işlemlerle çalışılması hâlinde katılım bankasından alınan kâr payını caiz saymakta, bu ilkelere aykırı faizli işlemler yapılması hâlinde ise caiz görmemektedir.

Yöntem	Kısaca ne yapar?	Önemli kural
Murabaha	Banka malı satın alır, maliyetine kâr ekleyerek müşteriye vadeli satar.	Genel ilkeye göre sözleşmeden sonra bedel gecikmeyle artırılamaz; satıcı ayıplı maldan sorumludur.
İcara (ijara)	Banka varlığı satın alır, kullanım hakkını kiraya verir; dönem sonunda satış vaadi olabilir.	Mülkiyet kiralayandadır; bakım sorumluluğu, kiracının kusuru yoksa kiralayana aittir.
Muşaraka	İki veya daha fazla ortak sermaye koyar; kâr önceden belirlenen oranda, zarar sermaye payı oranında paylaşılır.	Ortakların yönetime katılma hakkı vardır.
Mudaraba	Bir taraf sermayeyi sağlar, diğeri (mudarib) emek ve yönetimi sağlar.	Zarar, mudaribin ihmali, kusuru veya sözleşmeye aykırılığı dışında sermayedara aittir.
İstisna	İmal edilecek (henüz var olmayan) malın sipariş edilmesi; iki tarafın edimi de ileri tarihlidir.	Genellikle üç taraflıdır; banka aracı olur.
Selem	Mal ileri tarihte teslim edilir, bedel peşin ödenir.	Bedel sözleşme anında tam ödenmelidir; aksi borca karşı borç satışı sayılır ve yasaktır.

Murabaha ve icara nasıl çalışır?

Murabaha, ticari ve varlık finansmanında en çok kullanılan yöntemlerdendir. IMF, 2013 tarihli bir akademik çalışmaya dayanarak dünyadaki İslami finansmanın yüzde 70–80’inin murabaha biçiminde olduğunu aktarır. Müşteri bir mal (araç, makine, emtia) ister, banka malı satıcıdan alır, üzerine kâr ekleyerek müşteriye satar ve müşteri bedeli vadeye yayarak öder.

Örnek (varsayım): banka 800.000 TL’lik bir makineyi alıp müşteriye 365 gün vadeyle, yıllık %30 kâr oranıyla ve ödemenin vade sonunda tek seferde yapılacağı varsayımıyla satıyor. Kâr tutarı, sitenin basit faiz hesaplayıcısıyla aynı aritmetikle şöyle çıkar:

Mal bedeli (bankanın alış fiyatı):  800.000,00 TL
Kâr (365 gün):    800.000,00 × %30  = 240.000,00 TL
Satış bedeli:     800.000,00 + 240.000,00 = 1.040.000,00 TL

Satış bedeli sözleşmede baştan belirlenir. IMF’nin özetlediği genel ilkeye göre müşteri geç ödese bile bu bedel, kasıtlı ödememe dışında artırılamaz; ancak gecikme hâlinde neyin uygulanacağı Türkiye’de sözleşmede ve ilgili mevzuatta yazar, bu yüzden imzadan önce okunmalıdır. Taksitli ödemede toplam kâr ve etkin maliyet bu tek seferlik örnekten farklı olur. İcarada ise banka varlığın mülkiyetini elinde tutar ve kira geliri alır. 5411 sayılı Kanun m.4’e göre finansal kiralama bankacılık faaliyetleri arasındadır; mevduat bankaları bu faaliyeti ve katılım fonu kabulünü yapamaz, katılım bankaları yapabilir.

Muşaraka ve mudaraba nasıl çalışır?

Bu iki yöntem kâr-zarar paylaşımının özünü oluşturur. Muşarakada ortakların hepsi sermaye koyar; kâr önceden belirlenen oranda, zarar ise sermaye payı oranında dağıtılır. Çoğunlukla konut finansmanında kullanılan “azalan muşaraka”da ortaklardan biri diğerinin payını zamanla satın alır. Mudarabada ise sermaye sahibi parayı verir, girişimci işletir; kâr anlaşmaya göre bölünür, zararı sermayedar üstlenir. IMF’ye göre İslami bankalar fon toplamak için ağırlıklı olarak mudarabadan yararlanır.

Katılım bankalarının ortaklık payı edinmesi 5411 sayılı Kanun m.77 ile sınırlandırılmıştır: faizsiz yöntemlerle edinilen ortaklık payları toplamı, kabul edilen katılım fonlarının yüzde ellisini aşamaz. Aynı madde, faizsiz finansman nedeniyle bankanın üstlendiği yükümlülüklerden doğan gayrimenkul ve emtia işlemlerini, bankaların gayrimenkul ve emtia ticaretini sınırlayan m.57 kapsamında saymaz (madde 20.02.2020 tarihli 7222 sayılı Kanunla bugünkü hâlini aldı). İstisna ve selem daha az kullanılır; IMF bunları, henüz var olmayan bir malın satılamayacağı ilkesinin yalnızca iki istisnası olarak nitelendirir.

Katılma hesabında kâr payı nasıl hesaplanır?

Fon toplama tarafı şöyle işler. Bu akış BDDK yönetmeliğinin 23.01.2024 tarihli değişiklikten sonraki çerçevesini gösterir; ayrıntılar bankanın sözleşmesine ve bilgilendirme formuna bağlıdır:

1. Hesap açılır. Banka, kâra katılma oranını veya tahmini kâr oranını serbestçe belirler; hesap açıldığı anda geçerli oran hesap cüzdanına kaydedilir (yönetmelik m.6/6–7). Bu yüzden oranlar bankadan bankaya ve vadeden vadeye değişir.
2. Fonlar havuza girer. Katılma hesapları kâr zarar ortaklığı sözleşmesine ya da yalnızca kamu kurumları, fonlar ve tüzel kişi müşterilerle yapılabilen yatırım vekâleti sözleşmesine dayanır ve bu iki tür ayrı fon havuzlarında işletilir (m.6/2).
3. Banka fonu kullandırır. Fonlar yukarıdaki murabaha, icara, ortaklık gibi yöntemlerle finansmana dönüşür.
4. Havuzun sonucu birim değere yansır. Havuzun gelir ve giderleri günlük birim değer hesaplamalarıyla izlenir.
5. Banka payı ayrılır, kalan hesap sahibine kalır. Hesap sahibinin talep hakkı, vade sonunda geçerli birim hesap değeri kadardır (m.6/4).
6. Stopaj kesilir, net tutar ödenir. Katılma hesabına ödenen kâr payı için tevkifat oranları 10041 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla belirlenmiştir (RG 09.07.2025, S.32951).

Örnek: 1.000.000 TL, 32 günlük vade

Varsayımlar: tutar 1.000.000 TL, vade 32 gün, hesap açılışı 06.10.2026, 365 gün esası, banka payı %20 (hesap sahibinin payı %80). Havuzun yıllık gerçekleşen getirisi iki senaryoda alınmıştır; %50 ve %30 yalnızca örnektir. Hesap sahibinin payı ve net sonuç sitenin yüzde ve mevduat faizi hesaplayıcılarıyla bulunmuştur:

Senaryo A (havuz getirisi %50):  %50 × %80 = %40 yıllık kâr payı
  Brüt kâr payı: 1.000.000,00 × %40 × 32 / 365 = 35.068,49 TL
  Stopaj %17,5:  35.068,49 × %17,5             =  6.136,99 TL
  Net kâr payı:                                   28.931,51 TL

Senaryo B (havuz getirisi %30):  %30 × %80 = %24 yıllık kâr payı
  Brüt kâr payı: 1.000.000,00 × %24 × 32 / 365 = 21.041,10 TL
  Stopaj %17,5:  21.041,10 × %17,5             =  3.682,19 TL
  Net kâr payı:                                   17.358,90 TL

Aynı anaparanın 32 günde getirisi, havuzun gerçekleşen sonucuna bağlı olarak 28.931,51 TL ile 17.358,90 TL arasında değişir; yani kâr payı önceden bilinmez. Havuz zarar ederse hesap sahibi de zarara katılır; bu durumda anaparanın aynen geri ödenmesi garanti değildir (5411 s.K. m.3) ve TMSF sigortası bu zararı değil, bankanın faaliyet izni kaldırıldığında birim hesap değeri üzerinden sigortalı tutarı güvence altına alır (m.63). Kendi tutarınızı denemek için mevduat faizi hesaplayıcısında hesap türünü “katılma hesabı” seçebilirsiniz.

%17,5’lik stopaj oranı, 09.07.2025’ten itibaren açılan veya yenilenen TL hesaplarda 6 aya kadar vadeler için geçerlidir; 1 yıla kadar vadede %15, 1 yıldan uzun vadede %10 uygulanır ve oranlar Cumhurbaşkanı Kararıyla yeniden belirlenebilir. Bu örnekte banka payı ve havuz getirisi varsayımdır; gerçek oranlar bankanın ilanında ve sözleşmesinde yer alır.

Hesap açarken ve finansman kullanırken neye bakılır?

Bu bir ürün tavsiyesi değil, sorulabilecek soruların listesidir:

• Hangi sözleşme türü kullanılıyor (kâr zarar ortaklığı, murabaha, icara)? Sözleşme danışma komitesince onaylandı mı?
• Kâra katılma oranı veya tahmini kâr oranı hesap cüzdanında nasıl yazıyor?
• Murabaha ve icarada toplam ödenecek bedel baştan biliniyor mu? Gecikme hâlinde sözleşmede ne yazıyor?
• Vadeden önce kapatma ve kâr payı hakkı nasıl düzenlenmiş?
• Tutarım TMSF sınırının (1.200.000 TL) üzerinde mi?

Katılım bankalarının aynı sermaye ve likidite kurallarına nasıl bağlı olduğunu ve genel olarak bankaların nasıl çalıştığını Banka Nasıl Çalışır? yazısında bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Murabaha nedir, faizle aynı mı?

Murabaha, bankanın malı satın alıp maliyetine kâr ekleyerek müşteriye vadeli sattığı bir alım-satım sözleşmesidir. IMF’ye göre murabahadaki beklenen getiri çoğunlukla geleneksel kredideki faizle aynı seviyededir; fark, işlemin gerçek bir malın alım-satımına dayanması ve genel ilkeye göre bedelin sözleşmeden sonra gecikme nedeniyle artırılamamasıdır. Faizle aynı olup olmadığı tartışması dinî ve hukuki yorumlara bağlıdır; bu yazı yorum yapmaz.

Katılma hesabında kâr payı nasıl hesaplanır?

Fonlar sözleşme türüne göre ayrı havuzlarda işletilir; havuzun sonucu günlük birim değerlere yansır ve hesap sahibinin hakkı vade sonunda geçerli birim hesap değeri kadardır. Banka, kâra katılma oranını veya tahmini kâr oranını serbestçe belirler ve hesap açıldığı anda geçerli oran hesap cüzdanına yazılır. Kâr payı vade sonunda kesinleşir ve stopaj kesildikten sonra net olarak ödenir.

Katılma hesabı kâr payı garanti midir?

Hayır. 5411 sayılı Bankacılık Kanunu m.3’e göre katılma hesabına önceden belirlenmiş bir getiri ödenmez ve anaparanın aynen geri ödenmesi garanti edilmez. Hesap TMSF sigortası kapsamındadır (m.63); sigortalı tutar 01.01.2026’dan itibaren her bir kişi için her bankada 1.200.000 TL’dir. Sigorta getiriyi garanti etmez; bankanın faaliyet izni kaldırıldığında birim hesap değeri esas alınarak sigortalı tutara kadar ödeme yapılmasını güvence altına alır.

İcara finansal kiralamadan farklı mı?

İcara (ijara), kiralayanın varlığın mülkiyetini koruyup kullanım hakkını belirli bir süre için kiraya verdiği sözleşmedir. IMF, icarayı özünde bir kiralama sözleşmesi olarak tanımlar; dönem sonunda satış vaadi içeren biçimi kirala-satın al yapısına benzer. Türkiye’de finansal kiralama 5411 sayılı Kanun m.4’te sayılan bir bankacılık faaliyetidir; mevduat bankaları bu faaliyeti yapamaz, katılım bankaları yapabilir. Katılım esaslarına uygunluğu, bankanın danışma komitesinin onayladığı standart sözleşmeye bağlıdır.

Bir katılım bankası ortaklık payı edinebilir mi?

Evet, ama sınırlıdır. 5411 sayılı Kanun m.77’ye göre katılım bankalarının faizsiz yöntemlerle finansman sağlamaları yoluyla edindikleri ortaklık paylarının toplamı, kabul ettikleri katılım fonlarının yüzde ellisini aşamaz.

Kaynaklar

• IMF Working Paper WP/15/120 — An Overview of Islamic Finance (murabaha, icara, muşaraka, mudaraba, selem, istisna tanımları)
• 5411 sayılı Bankacılık Kanunu (m.3, m.4, m.57, m.63, m.77)
• BDDK — Katılım Esaslarına Uyum Tebliği (Resmî Gazete 19.12.2025, S.33112)
• BDDK — Mevduat ve katılım fonu yönetmeliğinde değişiklik (Resmî Gazete 23.01.2024, S.32438): ayrı fon havuzları, birim hesap değeri, kâra katılma oranı
• Mevduat ve Katılım Fonunun Kabulüne… Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, m.6 metni (Lexpera)
• GİB — G.V.K. Geçici 67. Madde Uygulaması Vergi Rehberi (Şubat 2026): mevduat ve katılma hesabı tevkifat oranları
• TMSF — Mevduat ve katılım fonu güvencesi bilgilendirme formu (2026)
• Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu — Katılım bankalarından alınan kâr payının dinî hükmü (19.12.2018)