Portföy Dağılımı ve Yeniden Dengeleme Hesaplama

Portföy dengelemesi neden gerekir?

Yatırımcı çoğu zaman önce bir hedef dağılım belirler: örneğin %50 hisse, %30 tahvil ya da mevduat, %20 altın. Fiyatlar zamanla farklı hızlarda değiştiği için bu oranlar kendiliğinden bozulur; hissesi yükselen bir portföyde hisse payı planlanandan büyür ve portföyün toplam riski, başlangıçta kabul edilen riskin üzerine çıkar. Yeniden dengeleme, ağırlıkları tekrar hedefe getirerek riski kontrol altında tutmayı amaçlar; getiriyi artırmayı vaat etmez. Dengelemenin iki klasik yolu vardır: büyüyen varlığın bir kısmını satıp küçülene aktarmak ya da satış yapmadan, yeni eklenen parayı yalnızca hedefin altında kalan varlıklara yönlendirmek. Düzenli aylık birikim yapanlar için ikincisi vergi ve işlem masrafı doğurmadığından çoğu zaman daha pratiktir.

Tam dengeleme nasıl hesaplanır?

Önce portföyün toplam değeri bulunur; eklenecek yeni para varsa toplama dahil edilir. Her varlığın hedef tutarı, toplam değerin hedef ağırlıkla çarpımıdır. Hedef tutar ile mevcut değer arasındaki fark işlem tutarını verir: pozitif ise alım, negatif ise satımdır.

T = Σ mevcut + yeni para
Mevcut ağırlık = mevcut / Σ mevcut × 100
Sapma (puan) = mevcut ağırlık − hedef ağırlık
İşlem = T × hedef% − mevcut      (+ alım, − satış)

Araç, en büyük mutlak sapmayı "dengeleme eşiği" ile karşılaştırır. Eşik varsayılan olarak 5 puandır: herhangi bir varlığın ağırlığı hedefinden 5 puandan fazla ayrılırsa dengeleme önerilir; tam 5 puan sapma eşiği aşmış sayılmaz. Eşiği 0 yaparsanız en küçük sapma bile "dengeleme gerekli" olarak işaretlenir. Hesapta ara işlemler yuvarlanmaz; tutarlar yalnızca gösterimde iki ondalığa yuvarlanır.

Yalnızca yeni parayla dengeleme (satış yok)

"Satış yapma" seçildiğinde hiçbir varlık satılmaz; amaç yeni parayı portföyü hedefe en çok yaklaştıracak biçimde dağıtmaktır. Bunun için her varlığın değer / hedef ağırlık oranına bakılır. Bu oran en düşük olan varlık hedefine en uzak (en eksik) olandır. Yeni para önce bu varlığa verilir; oranı ikinci varlığın oranına ulaşınca ikisine birlikte, sonra üçüncüye devam edilir. Matematiksel olarak ortak bir "doldurma düzeyi" L bulunur:

Alım = max(0; L × hedef% − mevcut)
Σ alım = yeni para    ⇒    L = (yeni para + Σ aktif mevcut) / Σ aktif hedef%

Hedefin üzerinde kalan varlıklara hiç dokunulmaz. Yeni para, tüm eksikleri kapatmaya yetmiyorsa dengeleme kısmi kalır; araç işlem sonrası en büyük sapmayı ayrıca gösterir. Yeni para tüm eksikleri kapatacak kadar büyükse sonuç, tam dengeleme ile aynı olur. Hedef ağırlığı %0 olan bir varlık yeni para almaz.

Örnek hesaplama

Portföy: 60.000 TL hisse (hedef %50), 30.000 TL tahvil (hedef %30), 10.000 TL altın (hedef %20). Toplam 100.000 TL; mevcut ağırlıklar %60, %30 ve %10.

1) Tam dengeleme (yeni para yok): T = 100.000 TL. Hisse için 100.000 × %50 − 60.000 = −10.000 TL (satış), tahvil için 100.000 × %30 − 30.000 = 0, altın için 100.000 × %20 − 10.000 = +10.000 TL (alım). En büyük sapma 10 puan, eşik 5 puan olduğundan dengeleme gerekli; toplam alım ve toplam satış 10.000 TL'dir.

2) Satışsız, 10.000 TL yeni para: Değer / hedef oranları hisse için 120.000, tahvil için 100.000, altın için 50.000 TL'dir. L = (10.000 + 10.000) / 0,20 = 100.000 olduğunda altın 0,20 × 100.000 − 10.000 = 10.000 TL alır; tahvilin oranı tam L düzeyinde olduğu için ona alım düşmez. Portföy 110.000 TL olur ve ağırlıklar yaklaşık %54,55 / %27,27 / %18,18 çıkar.

3) Satışsız, 15.000 TL yeni para: Altının oranı 50.000, tahvilin 100.000 olduğundan para önce altına gider; L, tahvilin oranını aştığında iki varlık birlikte dolar: L = (15.000 + 30.000 + 10.000) / 0,50 = 110.000. Tahvile 0,30 × 110.000 − 30.000 = 3.000 TL, altına 0,20 × 110.000 − 10.000 = 12.000 TL düşer; hisseye dokunulmaz. Yeni ağırlıklar yaklaşık %52,17 / %28,70 / %19,13 olur ve hisse hâlâ hedefinin üstünde kalır. Aynı tutarları hesaplayıcıya girerek açılım tablosundan adım adım kontrol edebilirsiniz.

Dengeleme eşiği ve sıklık nasıl seçilir?

Dengelemenin ne zaman yapılacağına dair iki yaygın yaklaşım vardır. Takvime dayalı yöntemde dağılım belirli aralıklarla (üç ayda bir, yılda bir) kontrol edilir. Eşiğe dayalı yöntemde ise herhangi bir varlığın ağırlığı hedeften belirlenen puan kadar saptığında işlem yapılır. Bu araçtaki eşik ikinci yaklaşımı uygular. Dar bir eşik portföyü hedefe yakın tutar, ancak sık işlem demektir; her işlemde komisyon ve olası vergi doğduğu için maliyet artar. Geniş bir eşik daha az işlem gerektirir fakat dağılım hedeften daha uzun süre ayrı kalır. Eşiğin "doğru" değeri yoktur; vergi durumunuza, işlem maliyetinize ve riske bakışınıza bağlıdır.

Türkiye'de satış yapmanın vergi ve masraf etkisi

Araç, satışların vergi ve masraf etkisini hesaplamaz; çünkü bu etki varlığın türüne, ne zaman alındığına ve yatırımcının durumuna göre değişir. Yeniden dengelemeden önce dikkate alınması gereken başlıca kalemler şunlardır:

• Borsa İstanbul payları: Gerçek kişilerin pay alım-satım kazancında stopaj %0'dır ve bu kazanç için beyanname verilmez (menkul kıymet yatırım ortaklığı, MKYO, hisseleri hariç).
• Yatırım fonları: Fon katılma belgesi gelirleri GVK geçici 67. madde kapsamında stopaja tabidir; oran fonun türüne ve iktisap tarihine göre değişir. Hisse senedi yoğun fonlarda stopaj genel olarak %0'dır (TEFAS'ta işlem görmeyen hisse yoğun serbest fonlarda 27.03.2026 ve sonrasında iktisap edilen paylar için %17,5; Cumhurbaşkanı Kararı 11107). Borçlanma, para piyasası, altın ve karma gibi fonlarda 09.07.2025 ve sonrasında iktisap edilen paylar için oran %17,5'tir (Cumhurbaşkanı Kararı 10041).
• Devlet tahvili ve hazine kira sertifikası: Geçici 67. madde uyarınca belirli iktisap tarihleri için stopaj oranı %0 uygulanır; bu pencere Cumhurbaşkanı kararlarıyla uzatıldığı için tarihe bakmak gerekir.
• Aracı kurum masrafları: Komisyon üzerinden %5 BSMV (6802 sayılı Gider Vergileri Kanunu m.33) alınır; döviz işlemlerinde ayrıca kambiyo BSMV'si doğabilir.
• Temettü: Tam mükellef gerçek kişilere dağıtılan kâr payında stopaj %15'tir (22.12.2024'ten itibaren); yeniden dengeleme satışı temettü vergisini etkilemez ancak elde tutulan paya bağlı gelir düzenini değiştirir.

Bu nedenle vergisel yükü olan bir portföyde satışsız yöntem çoğu zaman daha ucuzdur. Güncel stopaj ve vergi oranları değişebildiğinden resmî kaynaklardan ve aracı kurumunuzdan teyit edin; bu sayfadaki bilgiler bağlayıcı değildir.

Sık yapılan hatalar

• Hedef ağırlıkların toplamını 100'e getirmemek: Toplam %100 (en fazla ±0,01 sapma) olmadığında araç hesap yapmaz; kalan payı "nakit" ya da "diğer" satırı olarak ekleyin.
• Nakdi unutmak: Hesabınızdaki nakit de bir varlıktır; portföye dahil ediyorsanız ayrı satır olarak yazın.
• Güncel olmayan değerler: Eski fiyatlarla hesap yapılırsa işlem tutarları da eski kalır; mevcut değerleri güncel piyasa fiyatıyla girin.
• Vergi ve komisyonu yok saymak: Küçük sapmalar için yapılan işlem, maliyeti nedeniyle zarar getirebilir; eşiği buna göre seçin.
• Sapmayı yüzde ile karıştırmak: Sapma "yüzde puan" farkıdır. %60 ağırlık %50 hedefin 10 puan üzerindedir; göreli olarak %20 fazla değildir.

Bu araç dağılımı hedefe göre ölçer ve işlem tutarlarını hesaplar. Hedef dağılımın kendisi kişisel koşullarınıza göre belirlenir ve bu çıktı yatırım tavsiyesi değildir.