Ekonomi Nedir? Temel Kavramlar, Göstergeler ve Türkiye Verileri

Ekonomi, sınırlı kaynakların tercihler yoluyla nasıl paylaştırıldığını inceleyen bilimdir. Kıtlık, mikro ve makro ayrımı, GSYH ve büyüme, işsizlik, enflasyon, dış denge, para ve maliye politikası ile Türkiye verilerinin TÜİK ve TCMB'den izlenmesi; 2025 verileriyle örnek hesaplar.

HazırlayanTemerrüt Editörlüğü
Güncelleme02.11.2026
Okuma9 dakikalık okuma

Kısaca ekonomi

Ekonomi, sınırlı kaynakların sınırsız ihtiyaçlar arasında nasıl paylaştırıldığını inceleyen bilim dalıdır. Hane halkı, şirket ve devlet her gün “neye ne kadar harcayalım, neyi erteleyelim” türünden tercihler yapar; ekonomi bu tercihlerin ve sonuçlarının toplamını inceler. Tek tek karar vericilere bakan alana mikroekonomi, ülkenin bütününe bakan alana makroekonomi denir.

Makroekonomide dört gösterge öne çıkar: büyüme (GSYH), işsizlik, enflasyon ve dış denge. Türkiye için bu göstergeleri TÜİK ve TCMB yayımlar. Bu yazı kavramları sade bir dille anlatır, 2025 verileriyle iki küçük örnek hesap yapar ve veriyi nereden izleyeceğinizi gösterir.

Kıtlık ve tercih: ekonominin çıkış noktası

İhtiyaçlar zamanla çoğalır; para, zaman, emek ve doğal kaynaklar ise sınırlıdır. Bu duruma kıtlık denir. Kıtlık olduğu için her tercih bir vazgeçişi de içerir. Vazgeçilen en iyi seçeneğin değerine fırsat maliyeti denir.

Bunu gündelik hayattan örneklemek kolaydır. Aylık bütçenin belirli bir bölümünü kiraya ayıran hane, aynı tutarı başka bir amaca ayıramaz. Devlet için de aynı mantık geçerlidir: bütçeden bir okula ayrılan kaynak, aynı anda bir yola ayrılamaz. Ekonomi bilimi, bu tercihlerin hangi gerekçelerle yapıldığını ve fiyatların, faizlerin, vergilerin bu tercihleri nasıl yönlendirdiğini inceler.

Mikroekonomi ve makroekonomi neyi inceler?

	Mikroekonomi	Makroekonomi
Bakış	Tek tek tüketici, firma, piyasa	Ülke ekonomisinin bütünü
Tipik sorular	Bir malın fiyatı neden değişti? Firma ne kadar üretmeli?	Ekonomi ne kadar büyüdü? İşsizlik ve enflasyon nereye gidiyor?
Ana araçlar	Arz, talep, maliyet, rekabet	GSYH, işgücü, fiyat endeksleri, faiz, kur, dış denge

İkisi iç içedir. Enflasyon, milyonlarca fiyat kararının bileşkesidir; bir ürünün fiyat artışı ise çoğu zaman makro koşullardan (kur, faiz, talep) etkilenir.

Makroekonominin temel göstergeleri

GSYH ve büyüme

Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), bir ülkede belirli bir dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam değeridir. Türkiye’de GSYH’yi ulusal hesaplar sistemi içinde TÜİK hesaplar; üç aylık ve yıllık olarak yayımlar. İki biçimde okunur:

Nominal (cari fiyatlı) GSYH: O yılın fiyatlarıyla ölçülür, fiyat artışını da içerir.
Reel GSYH: Fiyat etkisinden arındırılır. Ekonomik büyüme, reel GSYH’nin (zincirlenmiş hacim endeksinin) yıllık değişimidir.

Nominal ile reel arasındaki farkı GSYH deflatörü, yani GSYH’ye ait fiyat artışı gösterir.

İşsizlik

TÜİK’in Hanehalkı İşgücü Araştırması’na göre işsiz, referans haftasında istihdamda olmayan, son dört hafta içinde aktif olarak iş arayan ve iş bulursa iki hafta içinde başlayabilecek durumdaki kişidir. İş bulmuş, başlamak için beklediği için iş aramayan ve üç ay içinde işe başlayacak olanlar da işsiz sayılır. İşgücü, istihdamda olanlarla işsizlerin toplamıdır; çalışma çağındaki nüfus, kurumsal olmayan nüfus içindeki 15 ve daha yukarı yaştakilerdir. İşsizlik oranı işsiz sayısının işgücüne oranıdır.

Bu tanım dar tutulmuştur: çalışmak isteyip son dört haftada iş aramamış ya da kısa sürede işbaşı yapamayacak kişiler işsiz değil, “işgücüne dahil olmayan” sayılır. TÜİK bu kişileri potansiyel işgücü olarak ayrıca ölçer ve atıl işgücü oranı gibi tamamlayıcı göstergeler yayımlar.

Enflasyon

Enflasyon, mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyindeki sürekli artıştır. Türkiye’de resmî ölçüsü TÜİK’in Tüketici Fiyat Endeksi’dir (TÜFE). TÜİK, Ocak 2026’dan itibaren TÜFE’nin baz yılını 2025 yaptı ve harcama kalemlerini yeni sınıflamayla 12 yerine 13 ana grupta topladı. TCMB ekonomistlerinin değerlendirmesine göre endeksin yeni baz yılına göre yeniden ölçeklenmesi geçmiş aylık ve yıllık enflasyon oranlarını etkilemiyor. Enflasyonun nasıl hesaplandığı ve aylık, yıllık, 12 aylık ortalama farkı için enflasyon hesaplama yazısına bakabilirsiniz. Bu yazının güncellendiği tarihte açıklanmış son veri olan Eylül 2026’da yıllık TÜFE %29,73, aylık TÜFE %1,84’tür (TÜİK verisi, TCMB tablosu).

Dış ticaret ve cari denge

Dış ticaret dengesi, ihracat ile ithalatın farkıdır. Cari işlemler dengesi ise mal ve hizmet ticaretine ek olarak yurt dışıyla yapılan gelir ve transfer akımlarını da kapsar. Dış ticaret istatistiklerini TÜİK yayımlar; Orta Vadeli Program tablolarındaki ihracat ve ithalat rakamları TÜİK’in Genel Ticaret Sistemi (GTS) ile uyumlu serisidir. Cari işlemler dengesi, TCMB’nin yayımladığı ödemeler dengesi istatistiklerinden izlenir. Lira ile yabancı paralar arasındaki fiyat, yani döviz kuru, hem ihracat ve ithalatı hem de iç fiyatları etkilediği için dış dengeyle birlikte okunur.

Para politikası ve maliye politikası

Devletin ekonomiyi etkileyen iki ana araç seti vardır ve ikisi farklı kurumlarca yürütülür.

Para politikası, faiz, para ve kredi koşulları üzerinden fiyat istikrarını hedefler. Türkiye’de görevli kurum Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’dır (TCMB). 1211 sayılı TCMB Kanunu’nun 4. maddesine göre bankanın temel amacı fiyat istikrarını sağlamaktır; banka uygulayacağı para politikasını ve araçlarını doğrudan kendisi belirler ve bu amaçla çelişmemek kaydıyla hükümetin büyüme ve istihdam politikalarını destekler. Madde metni 25 Nisan 2001 tarihli 4651 sayılı Kanun’la bu hâle gelmiş, değişiklik 5 Mayıs 2001’de yürürlüğe girmiştir. Kararlar Para Politikası Kurulu’nda (PPK) alınır. Politika faizi, bir hafta vadeli repo ihale faiz oranıdır (politika faizi). PPK 10 Eylül 2026’da politika faizini %37’de sabit tuttu; gecelik borç verme faizini %40, gecelik borçlanma faizini %35,5 olarak korudu. Aynı duyuruda Kurul, kararlarını enflasyonu orta vadede %5 hedefine ulaştıracak koşulları sağlayacak şekilde belirleyeceğini yineledi. Merkez bankasının işleyişi için Merkez bankası nedir yazısına bakın.

Maliye politikası, vergi toplama ve kamu harcaması kararlarıdır; bütçe aracılığıyla yürütülür. Orta vadeli çerçeveyi Strateji ve Bütçe Başkanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı Orta Vadeli Program’da yayımlar. Kamu gelirleri harcamalardan düşük kaldığında bütçe açığı oluşur; açığın borçlanmayla finanse edilmesi faiz ve borç stokuyla ilgili sonuçlar doğurur.

İki politika birbirinden bağımsız çalışmaz. Sıkı para politikası ile gevşek maliye politikası aynı yönü göstermediğinde enflasyonla mücadele zorlaşır; bu nedenle krizlerde ve program dönemlerinde iki politikanın eşgüdümü sık sık tartışılır. Aşağıdaki yazılar bunun tarihsel örneklerini anlatır.

Örnek: 2025 göstergelerini birlikte okumak

Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nın Eylül 2026 tarihli Orta Vadeli Program’ı (2027-2029) 2025 için şu değerleri veriyor:

Gösterge (2025)	Değer
GSYH büyümesi (reel, zincirlenmiş hacim)	%3,7
GSYH deflatörü artışı	%36,5
TÜFE, yıl sonu değişim	%30,9
İşsizlik oranı	%8,3
İhracat / ithalat (GTS)	273,2 / 365,4 milyar dolar
Dış ticaret dengesi	−92,2 milyar dolar
Cari işlemler dengesi	−30,3 milyar dolar (GSYH’nin −%1,9’u)
Kamu kesimi genel dengesi	GSYH’nin −%2,5’i

Bu tabloda nominal ile reel ayrımı açıkça görülür. GSYH reel olarak %3,7 büyürken fiyat artışı (deflatör) %36,5’tir. 100 birimlik bir GSYH’nin nominal karşılığı şöyle hesaplanır:

Reel büyüme:           100,00 × (1 + %3,7)  = 103,70
Fiyat artışı:          103,70 × (1 + %36,5) = 141,55
Nominal GSYH artışı:   yaklaşık %41,55

Yani nominal GSYH’deki yaklaşık %41,55’lik artışın büyük bölümü fiyatlardan, küçük bölümü üretim hacmindeki artıştan gelir. Büyümeyi anlamak için nominal değil reel seriye bakılır.

İkinci örnek faizle ilgilidir. Politika faizi %37 iken Eylül 2026 yıllık TÜFE %29,73 ise geriye dönük basit bir gösterge olarak reel faiz şöyle çıkar (reel faiz):

Reel faiz = (1 + %37) / (1 + %29,73) − 1 = %5,60
Basit fark: %37 − %29,73 = %7,27 (satın alma gücü artışını abartır)

Bu bir tahmin ya da yönlendirme değildir; yalnızca nominal faiz ile enflasyonun neden ayrı okunması gerektiğini gösteren tarihli bir örnektir. Beklenen enflasyon geçmiş enflasyondan farklıysa reel faiz de farklı hesaplanır.

Türkiye verileri nereden izlenir?

TÜİK Veri Portalı: TÜFE, GSYH (üç aylık ve yıllık), işgücü, dış ticaret ve konut gibi resmî istatistikler.
TCMB: PPK kararları ve toplantı özetleri, Enflasyon Raporu, döviz kurları, ödemeler dengesi, para ve banka istatistikleri; zaman serileri EVDS veri tabanında yayımlanır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı ve Hazine ve Maliye Bakanlığı: Orta Vadeli Program, makro hedefler ve bütçe verileri.

Üç noktaya dikkat etmek gerekir:

Revizyon: TÜİK ulusal hesaplarda zaman zaman ana revizyon yapar; geçmiş büyüme oranları değişebilir. Örneğin 2023 büyümesi ilk açıklamada (29 Şubat 2024) %4,5 olarak duyurulmuş, Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nın Eylül 2024 tarihli Orta Vadeli Program’ında ise %5,1 olarak yer almıştır.
Baz yılı: TÜFE’nin baz yılı 2026’da değişti; endeks düzeyleri farklı tabanlardan gelir, oranlar ise karşılaştırılabilir kalır.
Tarih: Faiz, enflasyon ve kur gibi değerleri her zaman yayım tarihiyle birlikte aktarın.

Bu seriye bağlı yazılar

Makroekonomik kavramlar, krizlerde nasıl ortaya çıktıklarına bakınca daha iyi anlaşılır. Aşağıdaki yazılar Türkiye’nin yakın dönem krizlerini resmî istatistik ve resmî belgelerle anlatır:

1994 krizi: Kur ve faiz sıçraması, 5 Nisan 1994 kararları.
2001 krizi: Kasım 2000 ve Şubat 2001, bankacılık sisteminin yeniden yapılandırılması.
2018 kur şoku: Ağustos 2018 kur hareketi, faiz kararları ve şirketlerin döviz borçları.
2021-2023 dönemi: Faiz indirimleri, kur korumalı mevduat ve enflasyonun zirvesi.

Kavramların temelini pekiştirmek için faiz nedir ve para nedir yazılarına da göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Ekonomi nedir, kısaca ne anlatır?

Ekonomi, insan ihtiyaçlarının sınırsız, kaynakların ise sınırlı olması nedeniyle yapılan tercihleri inceler. Bir şeyi seçmek başka bir şeyden vazgeçmek demektir; vazgeçilen en iyi seçeneğin değerine fırsat maliyeti denir. Ekonomi bilimi bu tercihleri hane halkı, firma ve devlet düzeyinde (mikro), ülke düzeyinde ise büyüme, işsizlik ve enflasyon gibi göstergelerle (makro) inceler.

Mikroekonomi ile makroekonomi arasındaki fark nedir?

Mikroekonomi tek tek tüketicilerin, firmaların ve piyasaların davranışını inceler: bir malın fiyatı neden değişir, firma ne kadar üretir gibi. Makroekonomi ise ekonominin bütününe bakar: GSYH, büyüme, işsizlik, enflasyon, faiz, döviz kuru ve dış denge. İkisi birbirinden bağımsız değildir; makro göstergeler milyonlarca mikro kararın toplamıdır.

GSYH ve ekonomik büyüme nasıl ölçülür?

GSYH, bir ülkede belirli bir dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam değeridir; TÜİK ulusal hesaplar sistemi içinde hesaplar. Büyüme oranı fiyat etkisinden arındırılmış (reel, zincirlenmiş hacim endeksi) GSYH’nin değişimidir. Cari fiyatlı (nominal) GSYH ise fiyat artışını da içerir; bu yüzden enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde nominal artış, reel büyümenin çok üzerinde olabilir.

İşsizlik oranı nasıl hesaplanır?

TÜİK’in tanımına göre işsiz; referans haftasında istihdamda olmayan, son dört hafta içinde aktif iş arayan ve iş bulursa iki hafta içinde başlayabilecek kişidir. İşgücü, istihdamdakiler ile işsizlerin toplamıdır. İşsizlik oranı, işsiz sayısının işgücüne oranıdır; örneğin 35 milyon kişilik işgücünde 3 milyon işsiz varsa oran %8,57 olur (varsayımsal örnek).

Türkiye’nin ekonomik verileri nereden takip edilir?

Enflasyon, büyüme, işgücü ve dış ticaret gibi temel istatistikleri TÜİK, faiz kararlarını, ödemeler dengesini, döviz kurlarını ve Enflasyon Raporu’nu TCMB yayımlar. Orta Vadeli Program ve makro hedefler Strateji ve Bütçe Başkanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı sayfalarındadır. Veriler zaman zaman revize edildiği için sayıyı kullanırken yayım tarihine bakmak gerekir.

Kaynaklar

Yasal uyarıBu içerik bilgilendirme amaçlıdır; hukuki, mali veya yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz.

Güncel oranlar 02.11.2026