İçeriğe geç

Güncel oranlar

  • Yasal faiz %31 yıllık
  • TTK 1530 geç ödeme %43 yıllık
  • TCMB avans faizi %39,75 yıllık
  • Gecikme zammı %3,7 aylık

2018 Kur Şoku: Ağustos 2018’de Kur, Faiz ve Önlemler

Ağustos 2018'de Türk lirası hızla değer kaybetti; TCMB likidite ve zorunlu karşılık önlemleri aldı, Eylül'de politika faizini %17,75'ten %24'e çıkardı. Kur hareketi, şirketlerin döviz borçları, bankacılık ve borç yapılandırması önlemleri, enflasyon ve büyüme etkileri resmî veriyle anlatılır.

  • HazırlayanTemerrüt Editörlüğü
  • Güncelleme
  • Okuma9 dakikalık okuma

Kısaca 2018 kur şoku

2018 kur şoku, Ağustos 2018’in ilk iki haftasında Türk lirasının dolar karşısında hızla değer kaybetmesidir. TCMB’nin gösterge kuruna göre dolar 1 Ağustos’ta 4,9223 TL iken 13 Ağustos’ta 6,8798 TL’ye çıktı; bu, %39,77’lik artış demektir. TCMB 13 Ağustos’ta likidite ve zorunlu karşılık önlemleri açıkladı, 13 Eylül 2018’de politika faizini %17,75’ten %24’e yükseltti. Yıllık TÜFE Ekim 2018’de %25,24’e çıktı, Aralık 2018’de %20,30 oldu. Bu yazı kur hareketini, alınan önlemleri, şirketlerin döviz borçlarını ve enflasyon ile büyüme etkilerini tarihleriyle anlatır.

2018’in ilk yarısı: Kur şokundan önceki tablo

Türkiye ekonomisi 2017’de güçlü büyümüştü: TCMB’nin 2018 Faaliyet Raporu’na göre GSYH 2017’de %7,4 arttı. TÜFE yıllık değişimi Aralık 2017’de %11,92 idi (TÜİK). 2018’in ilk yarısında enflasyon yükseldi; PPK’nın 24 Temmuz 2018 toplantı özetine göre Haziran’da yıllık TÜFE %15,39’a çıkmıştı.

TCMB bu dönemde adım adım sıkılaştı. Nisan’da ölçülü bir parasal sıkılaştırma, Mayıs’ta ilave sıkılaştırma yaptı; 28 Mayıs 2018’de para politikası operasyonel çerçevesinde sadeleşmeyi tamamladı: bir hafta vadeli repo ihale faizi politika faizi oldu. PPK 7 Haziran 2018’de bu faizi %16,5’ten %17,75’e yükseltti, 24 Temmuz 2018’de sabit bıraktı.

Ekonominin kırılgan yanlarından biri şirketlerin döviz borcuydu. Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın Yeni Ekonomi Programı’na göre birinci çeyrek itibarıyla reel sektörün toplam borcu milli gelirin %69’u düzeyindeydi ve yaklaşık yarısı döviz cinsindendi. Özel şirketlerin döviz açık pozisyonu Haziran 2018’de 216 milyar dolardı; aynı programa göre bankaların yabancı para açık pozisyonu bulunmuyordu.

Ağustos 2018: Kur hareketi

TCMB’nin 2018 Faaliyet Raporu, Ağustos başında finansal piyasalarda gözlenen aşırı oynaklık nedeniyle Türk lirasının hızlı biçimde değer kaybettiğini belirtir. Rapor, 2018 boyunca gelişmiş ülke merkez bankalarının para politikalarındaki normalleşmenin ve uluslararası ticarette korumacı eğilimlerin gelişmekte olan ülke para birimlerinin değer kaybetmesinde rol oynadığını da kaydeder. Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın Yeni Ekonomi Programı (Orta Vadeli Program 2019-2021) metni ise gelişmekte olan ülkelere yönelik risk algısının bozulması ve Fed’in faiz artışlarıyla sermaye akımlarının yavaşladığını, bu süreçte dış finansman ihtiyacı ile ABD yönetiminin Türkiye ekonomisini ve Türk lirasını doğrudan hedef almasının risk primlerini yükselttiğini yazar. Bu, hükümetin kendi değerlendirmesidir ve burada yalnızca kaynağıyla aktarılmıştır. Aşağıda TCMB’nin arşivlenmiş gösterge kurları var (döviz alış; gün içi seviyeler bu değerlerden farklı olabilir):

Tarih1 ABD doları (TL)Not
29.12.20173,7719
01.08.20184,9223
10.08.20185,9389
13.08.20186,879810 Ağustos’a göre +%15,84; 1 Ağustos’a göre +%39,77
14.09.20186,065913 Ağustos’a göre −%11,83
31.12.20185,281013 Ağustos’a göre −%23,24; 29 Aralık 2017’ye göre +%40,01
Dolar kuru: 4,9223 → 6,8798 (1-13 Ağustos 2018)      = +%39,77
Dolar kuru: 6,8798 → 5,2810 (13 Ağustos-31 Aralık)   = −%23,24
Dolar kuru: 3,7719 → 5,2810 (2017 sonu-2018 sonu)    = +%40,01

Tablo yalnızca belirtilen tarihlerdeki gösterge kuru verir; gün içi zirveler bu değerlerden farklı olabilir. Yıl sonunda kur, 13 Ağustos seviyesinin altında, 2017 sonunun ise üzerindeydi.

TCMB ve diğer kurumların önlemleri

TCMB, 13 Ağustos 2018 tarihli basın duyurusunda finansal istikrarı desteklemek ve piyasaların işleyişini sürdürmek amacıyla bir dizi tedbir açıkladı. Aşağıdaki liste Kasım 2018 Finansal İstikrar Raporu’nda derlenen tablodan ve TCMB duyurularından alınmıştır:

Tarih (2018)KurumTedbir
6 AğustosTCMBRezerv opsiyonu mekanizmasında döviz imkân oranı üst sınırı %45’ten %40’a indirildi (yaklaşık 2,2 milyar dolar bankaların kullanımına geçti).
13 AğustosTCMBTL zorunlu karşılık oranları tüm vadelerde 250 baz puan, 3 yıla kadar vadeli yabancı para diğer yükümlülüklerin zorunlu karşılık oranları 400 baz puan indirildi (örneğin 1 yıla kadar vadede %24’ten %20’ye); yaklaşık 10 milyar TL, 6 milyar dolar ve 3 milyar dolar karşılığı altın likiditesi sağlandı.
13 AğustosTCMBBankalara gün içi ve gecelik hazır imkânlar çerçevesinde ihtiyaç duydukları tüm likidite sağlanacağı duyuruldu; bir hafta vadeli repo ihaleleri 13 Ağustos-14 Eylül arasında durduruldu.
13-17 AğustosBDDKBankaların yurt dışı yerleşiklerle vadeli TL alım işlemleri özkaynağın %50’sine (15 Ağustos’ta %25’ine) sınırlandı; 17 Ağustos’ta swap dışı türev işlemler de kısıtlandı.
15 AğustosBDDKFinansal sektöre olan borçların yeniden yapılandırılmasına ilişkin yönetmelik yayımlandı.
29 AğustosTCMBBankalararası para piyasasında gecelik borçlanma limitleri 13 Ağustos öncesinin iki katına çıkarıldı.
31 AğustosTCMBDöviz karşılığı TL swap piyasası açılmasına karar verildi; TCMB taraflı işlemler 1 Kasım 2018’de başladı.
31 AğustosDüzenleme3 ay süreyle geçerli olmak üzere döviz tevdiat hesaplarındaki stopaj oranları artırıldı, TL mevduat hesaplarındaki stopaj oranları düşürüldü (geçici tedbir; bugünkü oranlar farklıdır).
13 EylülPPKPolitika faizi %17,75’ten %24’e yükseltildi.
13 Eylül32 sayılı KararYerleşikler arasındaki döviz cinsinden veya dövize endeksli sözleşmelerin 30 gün içinde TL olarak yeniden düzenlenmesine karar verildi.
18 EylülTCMBTL zorunlu karşılıklara ödenen faiz oranı %7’den %13’e çıkarıldı.
19 EylülBDDKTürkiye Bankalar Birliği’nin hazırladığı Finansal Yeniden Yapılandırma Çerçeve Anlaşması onaylanarak yürürlüğe girdi; finansal kuruluşlara toplam 100 milyon TL ve üzeri kredi borcu olan, yasal takibe ve iflas kararına konu olmayan firmaları kapsıyordu.

Eylül ayındaki politika faizi kararının gerekçesini TCMB şöyle özetledi: fiyat artışları alt kalemler bazında genele yayılıyordu, sıkı duruş enflasyon görünümünde belirgin iyileşme sağlanana kadar sürdürülecekti. TCMB, 3 Eylül 2018 tarihli duyuruda Eylül PPK toplantısında parasal duruşun yeniden şekillendirileceğini bildirmişti.

Hükümet de orta vadeli bir çerçeve açıkladı. Yeni Ekonomi Programı (Orta Vadeli Program 2019-2021), tüketici enflasyonunun 2020 sonunda tek haneye, 2021 sonunda %6,0’a düşürülmesini ve merkezî yönetim bütçe açığının milli gelire oranının üç yıl boyunca %2’nin altında tutulmasını hedefliyordu.

Şirketlerin döviz borçları neden önemliydi?

Gelirini liradan elde eden, ama dövizle borçlanmış bir şirket için kur artışı doğrudan bilançoya yansır: borcun döviz tutarı aynı kalırken lira karşılığı artar. Kasım 2018 Finansal İstikrar Raporu bunu rakamlarla gösterir:

  • Reel sektörün toplam yabancı para açık pozisyonu 2018 boyunca yatay seyretti ve Ağustos itibarıyla 215 milyar dolar oldu.
  • Firmaların toplam finansal borç kaldıracı, lira borçlardaki yavaşlamaya rağmen, yabancı para borçların lira karşılığının artması sonucu 2018’in ikinci çeyreğinden itibaren %65 düzeyine çıktı.
  • Yabancı para kredilerin vadesi uzundu: yurt içi kredilerde 5 yıl üzeri kredilerin payı %59, yurt dışında %34 idi. TCMB bu durumu kur riski açısından görece olumlu değerlendirdi.

Önlemler bu riski azaltmaya da yönelikti. Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar’da 25 Ocak 2018’de yapılan ve 2 Mayıs 2018’de yürürlüğe giren değişiklikle yabancı para kredi bakiyesi 15 milyon doların altındaki firmaların döviz kredisi kullanımı son üç yıllık döviz gelirleriyle ilişkilendirildi, dövize endeksli kredi kullanımına son verildi. Borç tarafında ise finansal yeniden yapılandırma çerçevesi kuruldu: BDDK’nın yönetmeliği 15 Ağustos 2018’de yayımlandı, çerçeve anlaşmayı 19 Eylül 2018’de BDDK onayladı, 21 Kasım 2018’de bazı değişiklikler yapıldı. TBB’nin 8 Ekim 2018 tarihli tavsiye kararı da nakdi 15 milyon TL veya gayrinakdi kredilerle birlikte toplam 25 milyon TL altında kredi bakiyesi olan ve iflas kararı bulunmayan firmaların henüz yapılandırılmamış kredilerine 6 aya kadar geri ödemesiz, 24 aya kadar vade uzatımı öngördü. Bu yazı söz konusu kararların sonraki değişikliklerini kapsamaz; bugünkü kurallar için güncel mevzuata bakılmalıdır.

Enflasyon ve büyüme etkileri

TÜİK verisine göre yıllık TÜFE yükselişi kur hareketinin ardından belirginleşti (TCMB tablosu):

Ay (2018)Yıllık TÜFE (%)Aylık TÜFE (%)
Haziran15,392,61
Temmuz15,850,55
Ağustos17,902,30
Eylül24,526,30
Ekim25,242,67
Kasım21,62−1,44
Aralık20,30−0,40

TCMB’ye göre üretici enflasyonu 2018’de %33,64’e ulaştı ve tüketici fiyatları üzerinde maliyet baskısı yarattı. Kur geçişkenliği yüksek temel mallar, yıl boyunca enflasyondaki yükselişin sürükleyicilerinden biri oldu. Son çeyrekte talebin yavaşlaması, petrol fiyatlarındaki gerileme ve liradaki kısmi değerlenmeyle enflasyon geriledi. 2019’da yıllık TÜFE %11,84 ile yılı tamamladı.

Büyüme yavaşladı: TCMB’nin 2018 Faaliyet Raporu’na göre GSYH ilk dokuz ayda bir önceki yılın aynı dönemine göre %4,5 arttı; 2019 Faaliyet Raporu ise 2018 için yıllık büyümeyi %2,8 olarak verir ve ikinci yarıdaki daralmayı kur oynaklığı, risk primi artışı ve finansal koşulların sıkılaşmasına bağlar. İşsizlik oranı 2018’in ikinci çeyreğinden itibaren arttı. Öte yandan zayıf iç talep, reel kur düzeyi ve turizm geliri sayesinde cari açık belirgin biçimde azaldı; 2018’de reel efektif döviz kuru önceki yıla göre ortalama %14,4 geriledi.

2017 sonunda 1.000,00 TL → 2018 sonu fiyatlarıyla 1.203,00 TL (TÜFE Aralık/Aralık %20,30)
Politika faizi %24 (13 Eylül 2018), yıllık TÜFE %25,24 (Ekim 2018): reel getiri −%0,99

İkinci satır geriye dönük basit bir göstergedir: o tarihte nominal faiz, yıllık enflasyonun biraz altındaydı. Beklenen enflasyon farklıysa reel faiz de farklı hesaplanır.

Enflasyon hesaplayıcısıTÜFE serisiyle geçmişteki bir tutarın bugünkü karşılığını (veya tersini), gelecekteki satın alma gücünü, reel getiriyi ve maaş/zam için…

Hesapla →

Sonrası: Dezenflasyon ve çıkarılan sonuçlar

TCMB’ye göre son çeyrekten itibaren döviz kurunun istikrar kazanması ve enflasyon beklentilerinin gerilemesiyle enflasyon dinamiklerinde belirgin iyileşme gözlendi. TCMB 2019’da faiz indirimine geçti; resmî tabloya göre politika faizi 26 Temmuz 2019’dan itibaren %19,75’e, 13 Aralık 2019’dan itibaren %12’ye indirildi.

Aşağıdaki başlıklar yazının özetidir ve kaynaklardaki tedbirlerin gerekçelerine dayanır:

  • Kur riski bilançolara bakılarak değerlendirilir. Kur şoku yalnızca fiyatları değil, borcu dövizle olan firmaların ödeme gücünü de etkiler; 2018’de getirilen sınırlamalar ve veri toplama sistemi bu yüzden kuruldu.
  • Kısa vadeli likidite ile faiz kararı farklı araçlardır. TCMB önce likidite ve zorunlu karşılık önlemlerini, ardından Eylül’de faiz kararını kullandı.
  • Mali ve parasal politika birlikte açıklandı. Yeni Ekonomi Programı sıkı para ve maliye politikalarının eşgüdümünü hedef olarak koydu.

Bir önceki kur ve bankacılık krizi için 2001 krizi, sonraki faiz ve kur dönemi için 2021-2023 dönemi yazılarına bakabilirsiniz. Kavramlar için Ekonomi nedir ve enflasyonun nasıl ölçüldüğü için enflasyon hesaplama yazıları yardımcı olur.

Sık sorulan sorular

2018 kur şoku ne zaman yaşandı, kur ne kadar yükseldi?

Hareket Ağustos 2018’in ilk iki haftasında yoğunlaştı. TCMB’nin gösterge kuruna göre ABD doları (döviz alış) 1 Ağustos 2018’de 4,9223 TL iken 13 Ağustos 2018’de 6,8798 TL oldu; bu, %39,77’lik bir artıştır. Kur 31 Aralık 2018’de 5,2810 TL’ye geriledi. Gün içi seviyeler gösterge kurdan farklı olabilir.

TCMB 2018’de faizi ne zaman ve ne kadar artırdı?

PPK 7 Haziran 2018’de bir hafta vadeli repo ihale faizini %16,5’ten %17,75’e, 13 Eylül 2018’de ise %17,75’ten %24’e yükseltti. 24 Temmuz 2018’de politika faizi sabit bırakılmıştı. Eylül kararı 625 baz puanlık bir artıştı ve duyuruda sıkı duruşun enflasyon görünümünde belirgin iyileşme sağlanana kadar süreceği belirtildi.

2018’de enflasyon ne kadar oldu?

TÜİK verisine göre yıllık TÜFE Haziran 2018’de %15,39, Ağustos’ta %17,90, Eylül’de %24,52 ve Ekim’de %25,24 oldu; Aralık 2018’de %20,30’a geriledi. Aralık 2017’de %11,92’ydi. TCMB’ye göre 2018’de üretici enflasyonu %33,64’e ulaştı.

Şirketlerin döviz borçları 2018 kur şokunda neden önemliydi?

Döviz geliri olmayan bir şirketin dövizle borcu varsa, lira değer kaybettiğinde borcun lira karşılığı artar. TCMB’nin Kasım 2018 Finansal İstikrar Raporu’na göre reel sektörün toplam yabancı para açık pozisyonu Ağustos 2018 itibarıyla 215 milyar dolardı; ayrıca firmaların borç kaldıracı yabancı para borçların lira karşılığının artmasıyla %65 düzeyine çıktı.

Kaynaklar

İlgili rehberler

Yasal uyarıBu içerik bilgilendirme amaçlıdır; hukuki, mali veya yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz.