İçeriğe geç

Güncel oranlar

  • Yasal faiz %31 yıllık
  • TTK 1530 geç ödeme %43 yıllık
  • TCMB avans faizi %39,75 yıllık
  • Gecikme zammı %3,7 aylık

2001 Krizi: Kasım 2000 ve Şubat 2001, Bankacılık Sistemi ve Dersler

2001 krizi, Aralık 1999'da başlayan kur çıpalı programın Kasım 2000 likidite krizi ve 22 Şubat 2001'de kurun dalgalanmaya bırakılmasıyla çökmesidir. Bankacılık sisteminin kırılganlığı, BDDK ve TMSF'nin rolü, Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı, yeniden yapılandırma ve makro etkiler resmî kaynaklarla anlatılır.

  • HazırlayanTemerrüt Editörlüğü
  • Güncelleme
  • Okuma10 dakikalık okuma

Kısaca 2001 krizi

2001 krizi, Aralık 1999’da başlatılan ve kuru önceden duyurulan bir patikaya bağlayan istikrar programının iki aşamada çökmesidir. Önce Kasım 2000’de bir likidite krizi yaşandı; ardından 19-22 Şubat 2001’de güven tamamen kaybedildi ve Türk lirası 22 Şubat 2001’de dalgalanmaya bırakıldı. Kriz bankacılık sisteminin kırılganlığıyla iç içeydi. TÜİK verilerine göre GSYH 2001’de %5,96 küçüldü, TÜFE yıllık değişimi Aralık 2001’de %68,53 oldu. Ardından Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı ve bankacılık sektörünün yeniden yapılandırılması geldi.

Arka plan: Aralık 1999 programı ve kırılgan bankacılık sistemi

Türkiye, Aralık 1999’da uluslararası finans kuruluşlarının desteklediği, döviz kuruna dayalı bir istikrar programı başlattı. TCMB Başkanı Süreyya Serdengeçti 11 Eylül 2002 tarihli konuşmasında, kronik enflasyon, yüksek reel faiz ve bozulan borç dinamiklerinin bu programı gerektirdiğini anlatır. Akyüz ve Boratav’ın aktardığına göre ağırlığı ABD dolarında olan dolar-euro sepetinin lira değerinin 2000 yılı boyunca toplam %20 artması öngörülmüştü; enflasyon bu hızın üzerinde kalınca lira reel olarak değerlendi.

Program ilk aylarda güven gördü: 2000’de GSYH %6,64 büyüdü (TÜİK, SBB tablosu), faizler hızla geriledi. Ama dengeler kırılgandı:

  • Enflasyon hedefi tutmadı. TÜFE Aralık 2000’de yıllık %39,03 oldu (TÜİK).
  • Cari açık büyüdü. Akyüz ve Boratav, 2000’de cari açığın GSYH’nin yaklaşık %5’ine çıktığını, bunun program hedefinin yaklaşık üç katı olduğunu yazar.
  • Bankalar döviz riski taşıyordu. Serdengeçti’ye göre sermaye girişlerinin büyük bölümü bankaların ve özel sektörün dışarıdan aldığı borçlardan oluşuyordu; kredi genişlemesi bankaların varlık kalitesini zayıflattı. Hükümet bankaların açık pozisyonlarını sınırlamaya çalıştı, ancak Akyüz ve Boratav bu sınırların etkin uygulanmadığını belirtir.
  • Kamu bankaları ve fon bankaları kısa vadeli fonlamaya bağımlıydı. Bu bankalar fonlarını çoğunlukla gecelik piyasadan sağlıyordu; kriz sırasında bir kamu bankasının gecelik borçlanma faizi %850 iken başka bir kamu bankası için %2.200 olmuştur (TCMB Başkanı’nın aktardığı örnek).

Düzenleyici çerçeve de yeniydi. 23 Haziran 1999’da yürürlüğe giren 4389 sayılı Bankalar Kanunu’yla bağımsız bir düzenleyici ve denetleyici kurum olarak Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) kurulmuş ve 31 Ağustos 2000’de faaliyete geçmişti. Ekim 2001 tarihli Katılım Öncesi Ekonomik Program’a göre Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) son beş yılda 18 bankayı fon kapsamına almıştı.

Kasım 2000: Likidite krizi

Akyüz ve Boratav, Eylül 2000’den itibaren net sermaye akımlarının zayıfladığını, Kasım’da ise yerleşik olmayanların çıkışının 5,2 milyar doları aştığını aktarır. Yurt içi bankalar da yıl sonu açık pozisyonlarını azaltmak için lira sattı. Gecelik faizlerin düzeyi konusunda kaynaklar ayrışır: Akyüz ve Boratav’a göre faizler önce üç haneli düzeylere, sermaye çıkışı durduktan sonra dört haneli düzeylere çıktı; Korkmazer ise bankalararası piyasada gecelik faizin ortalama %110,8’e, en yüksek %210’a ulaştığını aktarır. Korkmazer’e göre kriz 22 Kasım 2000’den itibaren belirginleşti ve Merkez Bankası rezervleri iki haftada yaklaşık 5,5 milyar dolar geriledi.

Serdengeçti’nin değerlendirmesine göre Kasım 2000 krizinde döviz talebi yalnızca yabancılardan gelmişti; Şubat 2001’de ise yerleşiklerin döviz talebi de arttı. Aralık 2000 başında IMF ile yeni bir anlaşmaya varıldı. Akyüz ve Boratav paketin yaklaşık 10,5 milyar dolar olduğunu ve 7,5 milyar dolarının IMF’nin Ek Rezerv Kolaylığı’ndan geldiğini yazar; Korkmazer ise 6 Aralık 2000 tarihini ve 10,4 milyar doları verir. Hükümet yurt dışı kreditörlere ve yurt içi bankaların tüm mevduat sahiplerine güvence verdi (Akyüz ve Boratav). Piyasalar bir süre sakinleşti; ancak aynı kaynaklara göre bankacılık sisteminin yapısal sorunları çözülmemişti.

19-22 Şubat 2001: Kur çıpasının çöküşü

Şubat 2001’de güven yeniden sarsıldı. Korkmazer, 19 Şubat’ta Millî Güvenlik Kurulu toplantısında dönemin Cumhurbaşkanı ile Başbakanı arasında yaşanan gerginliğin dövize talebi patlattığını yazar. TCMB’nin Kasım 2001 Para Politikası Raporu, Hazine ihalesi öncesi yaşanan olayların panik yarattığını ve 19 Şubat’ta Türk lirasının ciddi bir atakla karşı karşıya kaldığını belirtir. Korkmazer’in aktardığına göre 21 Şubat’ta bankalararası gecelik faiz ortalama %4.018,6, en yüksek %6.200 oldu; Akyüz ve Boratav gecelik faizin %5.000’e ulaştığını yazar. Likidite sıkışması ödemeler sistemini aksattı.

22 Şubat 2001’de kur dalgalanmaya bırakıldı. TCMB, mevcut kur sisteminin sürdürülebilirliğine duyulan güvenin azalmasının ekonomiye getireceği zararları gerekçe gösterdi. TCMB’nin arşivlenmiş gösterge kurları, değişimin büyüklüğünü gösterir (eski lira cinsinden, 2005’te altı sıfır atılmadan önceki birim):

Tarih1 ABD doları (döviz alış)Değişim
02.01.2001666.774
21.02.2001685.391
22.02.2001957.87921 Şubat’a göre +%39,76
23.02.20011.072.98822 Şubat’a göre +%12,02
31.12.20011.446.6382 Ocak’a göre +%116,96
Dolar kuru: 685.391 → 957.879 (21-22 Şubat 2001) = +%39,76
Lira, dolar karşısında: 957.879 → 685.391 değişimi = −%28,45

Akyüz ve Boratav da aynı hareketi bir gün içinde kurun yaklaşık 680 bin liradan 960 bin liraya çıkması olarak aktarır. TCMB’ye göre lira, dalgalanmaya bırakıldıktan sonra Şubat ve Mart aylarında dolar karşısında birikimli %55,5 değer kaybetti. Kur yıl sonuna kadar yüksek kaldı; 31 Aralık 2001’de 2 Ocak 2001’e göre yaklaşık %117 daha yüksekti.

Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı ve bankacılık sektörünün yeniden yapılandırılması

TCMB’nin Kasım 2001 Para Politikası Raporu’na göre Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı’nın genel stratejisi Mart 2001 ortasında kamuoyuna açıklandı; Korkmazer programın 14 Nisan ve 15 Mayıs 2001’de iki aşamada duyurulduğunu yazar. Akyüz ve Boratav’a göre Mayıs 2001’de IMF ile varılan anlaşma 8 milyar dolarlık ek stand-by kredisiyle desteklendi ve Aralık 1999’dan beri IMF’nin açtığı kredi toplamı 19 milyar dolara çıktı.

Katılım Öncesi Ekonomik Program’a göre bankacılık sektörünü yeniden yapılandırma programı dört esasa dayandı: (1) devlet bankalarının mali ve işleyiş bakımından yeniden yapılandırılması, (2) TMSF kapsamındaki bankaların yeniden yapılandırılması ve tasfiyesi, (3) özel bankacılığın güçlendirilmesi, (4) yasal çerçevenin güçlendirilmesi. Tarihli adımlar şöyledir:

  • 25 Nisan 2001 (yürürlük 5 Mayıs 2001): 4651 sayılı Kanun’la TCMB Kanunu değişti. Banka’nın temel amacı fiyat istikrarı oldu, para politikası araçlarını doğrudan kendisi belirler hâle geldi (m.4), Hazine ve diğer kamu kuruluşlarına avans verilmesi ve kredi açılması yasaklandı (m.56).
  • Şubat krizinden sonra: Hazine, kamu bankalarının görev zararlarını kapatmak için repo faizine endeksli devlet iç borçlanma senedi çıkardı; TCMB bu senetlerden 14 katrilyon (eski) lira tutarındakini doğrudan satın aldı ve bankalara 7 katrilyon liralık repo imkânı verdi; toplam likidite desteği 21 katrilyon (eski) liraya ulaştı. Operasyon, kamu bankalarının Nisan 2002’de repo borçlarını ödemesiyle tamamlandı (Serdengeçti).
  • Haziran 2001: Bankalar Kanunu’nda değişiklik yapıldı; 15 Haziran 2001’de Hazine isteğe bağlı borç takası yaptı. 9.335 trilyon (eski) liralık (yaklaşık 8 milyar dolar), ortalama 5,3 ay vadeli borç, ortalama vadesi 37,2 ay olan döviz ve TL cinsinden senetlere çevrildi; nakit borç stokunun ortalama vadesi 6 aydan 18 aya çıktı (Katılım Öncesi Ekonomik Program).
  • 6 Temmuz 2001: Emlak Bankası’nın lisansı iptal edildi, aktif ve pasifleri Ziraat Bankası’na devredildi.
  • 10 Temmuz 2001: Sermaye artırım planları kabul edilmeyen veya yerine getirilemeyen beş özel bankaya müdahale edildi (özel bankalar 1,4 milyar dolarlık sermaye artırımı taahhüt etmişti).
  • 26 Kasım 2001: TL mevduatın cazibesini artıran ve vadeleri uzatan tedbirler getirildi.
  • 31 Ocak 2002: 30 Ocak 2002’de kabul edilen 4743 sayılı Kanun (RG 31.01.2002, S. 24657 mükerrer; yayımı tarihinde yürürlüğe girdi), finansal darboğaz yaşayan borçluların bankalarla borçlarını yeniden yapılandırmasının çerçevesini çizdi.

Merkez Bankası’nın 2001’de güçlendirilen bağımsızlığı ve fiyat istikrarı amacı, sonraki yıllarda para politikasının yasal çerçevesini belirledi; 1211 sayılı Kanun’un 4. ve 56. maddeleri bugün de bu hâliyle yürürlüktedir. Hazine finansmanına getirilen ilk sınırlamalar için 1994 krizi yazısına bakabilirsiniz.

Makro etkiler

TÜİK verilerini yayımlayan Strateji ve Bütçe Başkanlığı tablolarına göre:

YılGSYH büyümesi (%)TÜFE Aralık/Aralık (%)TÜFE yıllık ortalama (%)
1999−3,3968,7964,87
20006,6439,0354,92
2001−5,9668,5354,40
20026,4329,7544,96
20035,6118,3625,30

Yıllık ortalamada 2001’in 2000’den düşük görünmesi, on iki aylık ortalamanın krizden önceki görece düşük artışları da içermesinden kaynaklanır; Aralık/Aralık oranı krizin fiyatlara yansımasını daha net gösterir. Aynı tabloya göre yıllık TÜFE Şubat 2001’de %33,42’ye kadar gerilemişti; Nisan 2001’de aylık artış %10,33’e çıktı ve yıllık oran Aralık’ta %68,53 oldu.

2000 sonunda 1.000,00 TL'lik sepet → 2001 sonu (TÜFE %68,53): 1.685,30 TL
GSYH (2000 = 100): 2001 → 100 × (1 − %5,96)   = 94,04
                   2002 → 94,04 × (1 + %6,43)  = 100,09

GSYH, 2002’de büyümeyle 2000 düzeyine ancak geri döndü. Dış dengede ise iç talep ve liradaki değer kaybı nedeniyle ithalat azaldı; Korkmazer’in aktardığı TCMB verisine göre cari işlemler dengesi 2001’de 3,3 milyar dolar fazla verdi, buna karşılık sermaye hesabında 13,9 milyar dolarlık net çıkış oldu. Akyüz ve Boratav, Kasım 2000 krizinden sonra kamu kesiminin TMSF’nin devraldığı bankaları sermayelendirmek için GSMH’nin %2’si tutarında menkul kıymet çıkarmak zorunda kaldığını yazar. Yeniden yapılandırmanın toplam kamu maliyetine ilişkin resmî bir rakam bu yazıda verilmemiştir.

Krizden çıkarılan dersler

Tek bir neden yoktur ve akademik değerlendirmeler ayrışır. Serdengeçti’nin Merkez Bankası bakış açısıyla öne çıkardığı dersler şunlardır:

  1. Politika tepkisinin hızı ve Merkez Bankası, Hazine ve BDDK arasındaki yakın iş birliği, yeniden yapılandırmanın yarattığı likiditenin enflasyona dönüşmesini önlemek için kritik oldu.
  2. Kriz yönetimi işlemlerinin şeffaflığı, özellikle bankaların yeniden sermayelendirilmesinde güvenilirliği artırır.
  3. Bankalar krizlerde hassas bir rol oynar. İlan edilen katı kurallar nadiren uygulandığı için bankacılık borçları büyük ölçüde kesinleşmemiş kamu borcudur; batan bankalara verilen üstü kapalı kurtarma garantileri bir bankacılık krizini para krizine dönüştürebilir.
  4. Sermaye girişi dönemlerinde pozitif mali denge tutturmak, çıkış dönemlerinde hareket alanı sağlar.

Akyüz ve Boratav ise programın tasarımındaki ve kriz müdahalesindeki ciddi eksikliklerin, gelişmekte olan ülkelerin yakın dönem krizlerinden yeterince ders çıkarılmamasının krizi derinleştirdiğini savunur. Vurguları farklı olsa da iki değerlendirme de kur rejimini, bankacılık sisteminin durumunu ve kamu finansmanını birlikte ele alır.

Makro kavramlar için Ekonomi nedir yazısına, sonraki kur şoku için 2018 kur şoku yazısına bakabilirsiniz. Enflasyonun ölçümü enflasyon hesaplama yazısında anlatılır.

Sık sorulan sorular

2001 krizi ne zaman başladı, ne zaman bitti?

Kriz iki dalgada yaşandı: Kasım 2000’deki likidite krizi ve 19-22 Şubat 2001’de kur çıpasının çökmesi. Türk lirası 22 Şubat 2001’de dalgalanmaya bırakıldı. Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı’nın genel stratejisi TCMB’ye göre Mart 2001 ortasında açıklandı; akademik kaynaklar programın 14 Nisan ve 15 Mayıs 2001’de iki aşamada duyurulduğunu aktarır. TÜİK verilerine göre GSYH 2001’de %5,96 küçüldü, 2002’de %6,43 büyüdü.

Şubat 2001’de kurun dalgalanmaya bırakılması ne demek?

Aralık 1999 programında kur, önceden duyurulan bir patikaya bağlıydı. 22 Şubat 2001’de bu bağ kaldırıldı ve kur piyasada oluşmaya başladı. TCMB’nin gösterge kuruna göre ABD doları 21 Şubat 2001’de 685.391 eski lira iken 22 Şubat’ta 957.879 eski liraya çıktı; dolar %39,76 arttı, lira dolar karşısında %28,45 değer kaybetti.

BDDK ve TMSF krizde ne yaptı?

BDDK, 23 Haziran 1999’da yürürlüğe giren 4389 sayılı Bankalar Kanunu’yla kurulan ve 31 Ağustos 2000’de faaliyete geçen bağımsız düzenleyici ve denetleyici kurumdur; 4389 sayılı Kanun’un yerini bugün 1 Kasım 2005’te yürürlüğe giren 5411 sayılı Bankacılık Kanunu almıştır. TMSF (Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu) sorunlu bankaları devralan fondur; Ekim 2001 tarihli Katılım Öncesi Ekonomik Program’a göre son beş yılda 18 bankayı fon kapsamına almıştı. 2001’de iki kurum kamu bankalarının yeniden yapılandırılmasında, TMSF bankalarının satış ve tasfiyesinde ve özel bankaların sermayelerinin güçlendirilmesinde birlikte çalıştı.

2001 krizinden sonra Merkez Bankası’nda ne değişti?

25 Nisan 2001 tarihli, 5 Mayıs 2001’de yürürlüğe giren 4651 sayılı Kanun’la Merkez Bankası’nın temel amacı fiyat istikrarı olarak tanımlandı, para politikası araçlarını doğrudan kendisinin belirlemesi hükme bağlandı (1211 sayılı Kanun m.4) ve Hazine ile diğer kamu kuruluşlarına avans verilmesi, kredi açılması ve bunların borçlanma araçlarının birincil piyasadan satın alınması yasaklandı (m.56). Bu hükümler bugün de yürürlüktedir.

Kaynaklar

İlgili rehberler

Yasal uyarıBu içerik bilgilendirme amaçlıdır; hukuki, mali veya yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz.